Chương 2

- Dậy! Gà gáy ba lần rồi còn nằm! Mắm đã chất lên gánh chưa?

Cô bị dựng dậy bằng một cái vỗ vai đau điếng của má Chín, kèm theo giọng bà the thé bên tai. Bà vừa nói vừa thắp đèn dầu, ánh lửa hắt lên mặt bà những nếp nhăn sâu hoắm.

Cô lồm cồm bò dậy, miệng còn ngái ngủ. Ở thời hiện đại, giờ này cô còn đang ôm gối lướt điện thoại, chờ video render xong. Ở đây, giờ này đã phải gánh mắm ra chợ.

Sân nhà mờ mờ trong sương sớm. Hai gánh mắm đã được má Chín chất sẵn từ tối qua: bốn hũ sành lớn buộc lạt cẩn thận, bên cạnh là chồng thố đất nhỏ để đong cho khách, mấy xấp lá chuối để gói. Thằng Sáng cũng dậy từ lúc nào, đang lui cui buộc lại dây gánh cho chắc.

- Con đi với má nghen, - nó nói, giọng còn ngái ngủ nhưng mắt thì sáng rỡ. - Con gánh phụ má một đầu.

Cô nhìn thằng nhỏ 8 tuổi, vai còn chưa rộng bằng cái đòn gánh, tự dưng thấy thương. Ở tuổi nó, con nít thời cô còn đang giành iPad với em. Còn nó đã biết gánh phụ má ra chợ.

- Ừ, đi, - cô xoa đầu nó. - Nhưng mệt thì nói, đừng có ráng.

Má Chín đứng ở cửa bếp, tay cầm cái nón lá cũ đưa cho cô, dặn với theo:

- Nghe nè! Mắm tôm chua 3 xu một thố, mắm cá lóc với ba khía 2 xu, mắm ruốc 4 xu. Bán đúng giá, không cho thiếu, không cho nếm thử lung tung! Hũ nào cũng là tiền đó!

- Dạ, con nhớ rồi má.

Bà hừ một tiếng, quay vào bếp, nhưng cô kịp thấy bà nhét vội vào tay thằng Sáng hai củ khoai lang nướng còn nóng hổi:

- Ăn dọc đường đi. Đừng có để má bây ăn một mình.

Cô cắn môi cười. Bà già này, chửi thì như tát nước vào mặt, mà thương cháu thì giấu không nổi.

Đường ra chợ phải đi qua một cánh đồng lúa còn đọng sương, rồi men theo bờ sông. Trời dần sáng, ghe thuyền bắt đầu xuôi ngược, tiếng chèo khua nước lách cách. Thằng Sáng gánh đầu gánh nhẹ hơn, đi trước cô mấy bước, vừa đi vừa hát nghêu ngao một điệu gì đó cô nghe không rõ lời.

- Sáng nè, - cô hỏi, - chỗ bán của má ở đâu?

- Cuối chợ đó má, gần bến đò. Chỗ đó mát, mà… - nó ngập ngừng.

- Mà sao?

- Mà ít người qua lại. Bà Sáu thì được ngồi đầu chợ, chỗ đông nhất.

Cô gật gù, trong bụng ghi thêm một món nợ vào sổ: vị trí sạp. Ở thời hiện đại người ta gọi là mặt bằng đắc địa. Ở đây cũng y chang, chỉ khác là không có tiền thuê thì ngồi cuối chợ mà chịu.

Chợ huyện họp ven sông, dài hun hút. Mới sáng sớm mà đã ồn ào như vỡ chợ: tiếng rao hàng, tiếng mặc cả, mùi cá tươi, mùi rau, mùi mắm muối quyện vào nhau. Cô gánh mắm len qua đám đông, vai ê ẩm, mồ hôi rịn ra ướt lưng áo. Thằng Sáng thì tỉnh bơ, gánh của nó nhẹ hơn nên đi phăm phăm.

Tới cuối chợ, cô đặt gánh xuống một khoảng đất trống gần bến đò. Đúng như thằng Sáng nói: chỗ này mát thiệt, mà vắng hoe. Người ta đi chợ thường tấp vào đầu chợ mua cho xong, ai rảnh mà lội tuốt xuống cuối.

Cô vừa dỡ hũ mắm ra thì đã thấy sạp của bà Sáu ở tít đầu chợ. Dù xa, cô vẫn nhìn rõ: một sạp gỗ cao ráo, trên dựng tấm bảng gỗ lớn viết chữ đỏ chót: “Mắm Bà Sáu, Ngon Nức Tiếng Chợ Huyện”. Dưới bảng, mấy hũ mắm xếp ngay ngắn, hũ nào cũng dán một mảnh giấy đỏ ghi tên: mắm tôm chua, mắm cá lóc, mắm ba khía… Khách bu đông nghẹt, bà Sáu tay thoăn thoắt đong mắm, miệng rao không ngớt.

Cô nhìn lại gánh của mình: bốn hũ sành xỉn màu nằm chỏng chơ dưới đất, không bảng, không tên, không một mảnh giấy. Như bốn ông già câm ngồi co ro ở xó chợ.

“Thua từ vòng gửi xe,” cô nghĩ, tự giễu.

Thằng Sáng ngồi xổm bên cạnh, hăng hái rao theo kiểu của nó:

- Mắm ngon đây! Mắm ngon đây! Mua mắm đi bà con ơi!

Giọng nó trong vắt, vang cả một góc chợ. Vài người ngoảnh lại nhìn, rồi lại quay đi. Một bà khách trung niên tấp vào, cúi xuống ngửi thử hũ mắm tôm chua.

- Mắm gì đây?

- Dạ mắm tôm chua, - cô đon đả. - 3 xu một thố, bà mua…

- Có ngon hông? Sao không thấy tên tuổi gì hết vậy?

Cô cứng họng. Ở thời hiện đại, cô review đồ ăn chưa bao giờ phải trả lời câu “có ngon hông”, vì người ta tự ăn tự biết. Còn ở đây, bà khách nhìn cô với ánh mắt đầy nghi ngờ, như thể cô đang bán thuốc độc.

- Dạ ngon, bà cứ nếm thử…

- Thôi, - bà khách đứng dậy, phủi quần. - Mua đồ ăn mà không biết tên, ăn vô đau bụng ai chịu. Tui qua bà Sáu mua cho chắc.

Bà quay ngoắt đi, thẳng tiến về phía sạp bà Sáu đông nghẹt.

Cô ngồi đờ ra. Thằng Sáng nhìn cô, rồi nhìn theo bà khách, mặt xịu xuống:

- Má đừng buồn. Hôm qua cũng vậy à.

Một câu “hôm qua cũng vậy” của thằng nhỏ 8 tuổi mà nghe như dao cứa. Cô Hai thật, trước khi cô xuyên vào, ngày nào cũng gánh mắm ra đây ngồi, ngày nào cũng bị chê “không tên không tuổi”, ngày nào cũng ế. Bảo sao bà nợ 50 đồng bạc mà không trả nổi.

Cô hít một hơi, đứng dậy, quyết định đi một vòng “khảo sát đối thủ”. Cô dặn thằng Sáng trông gánh, rồi lững thững đi về phía sạp bà Sáu, giả vờ như khách qua đường.

Bà Sáu chừng 50 tuổi, mặt tròn, miệng cười toe toét suốt. Bà đong mắm cho khách mà tay không ngơi, miệng không ngớt:

- Mắm tôm chua nhà tui đây bà con ơi, tôm sông ướp đủ 7 ngày, ăn với cơm nóng là hết sảy! Ai mua 5 thố tui tặng thêm một thố nhỏ về ăn thử!

Khách cười ha hả, móc tiền ra trả không cần mặc cả. Một bà khác hỏi:

- Sao tui thấy mắm bà ngon hơn mắm cô Hai cuối chợ vậy?

Bà Sáu liếc về phía cuối chợ, cười khẩy một cái rồi nói đủ cho cả sạp nghe:

- Thì người ta bán mắm mà không thèm đặt tên cho nó, chắc cũng không thèm để tâm làm cho ngon. Ăn uống là chuyện bỏ vô miệng, phải kỹ!

Cả sạp cười ồ lên. Cô đứng lẫn trong đám đông, mặt nóng bừng. Con reviewer trong cô sôi máu: muốn xông ra tranh luận một trận về chất lượng mắm tôm chua nhà mình. Nhưng cái đầu 28 tuổi thì kịp níu lại: cãi nhau ở chợ chỉ tổ mang nhục. Bà Sáu nói đúng một nửa: mắm không tên thì người ta không tin. Đó là luật chơi, cãi cũng vô ích.

Cô lặng lẽ quay về gánh của mình. Thằng Sáng đang ngồi gãi đầu, trước mặt vẫn bốn hũ mắm nguyên si.

- Má đi đâu lâu vậy?

- Đi học lóm, - cô cười khan, ngồi xuống cạnh nó. - Sáng nè, con thấy sạp bà Sáu có gì hơn mình?

Thằng Sáng ngẫm nghĩ một hồi rồi nói:

- Bảng đẹp. Hũ sạch. Bà Sáu cười nhiều.

- Còn gì nữa?

- Bà cho người ta nếm thử. Với lại… bà nói mắm của bà ngon nức tiếng, nghe oai.

Cô gật gù. Thằng nhỏ 8 tuổi mà nhìn ra được đúng 4 thứ: bảng hiệu, bao bì, thái độ bán hàng, và lời quảng cáo. Ở thời hiện đại, 4 thứ đó có tên gọi sang chảnh là branding, packaging, customer service và slogan. Ở đây, nó chỉ đơn giản là “sao người ta đông, mình vắng”.

Cô nhìn bốn hũ mắm của mình, rồi nhìn sang sạp bà Sáu đông nghẹt, trong lòng dâng lên một cảm giác quen thuộc: tự ái nghề nghiệp. Cô đã từng ngồi 3 tiếng đồng hồ để quay một video phân tích vì sao một hũ mắm 200k đáng tiền hơn hũ 50k. Giờ cô không thể để mắm nhà mình thua chỉ vì… không có cái bảng.

- Sáng, - cô nói, giọng chắc nịch, - mai mốt má cho con thấy, mắm nhà mình cũng có bảng đẹp như ai.

- Thiệt hông má?

- Thiệt. Má Hai của con mà đã nói là làm.

Trưa trật, chợ bắt đầu vãn. Cô đong bán được đúng 2 thố mắm ruốc cho một bà khách quen cũ của cô Hai thật, còn lại ế nguyên. Cô gánh mắm về, vai đau rã rời, trong túi chỉ có vài xu lẻ kêu leng keng.

Về tới nhà, má Chín đã đứng chờ ở cổng. Bà nhìn gánh mắm còn nguyên, mặt sa sầm:

- Ế nữa hả?

Cô cúi đầu, không dám cãi. Bà bước tới, lật nắp từng hũ kiểm tra, rồi thở dài một tiếng dài thườn thượt:

- Mắm thì ngon mà sao cái số nó ế. Hay là nhà mình có… - bà bỏ lửng câu, liếc cô một cái đầy ý tứ.

Cô biết bà định nói gì: “số sát phu”. Cô không cãi, chỉ lặng lẽ dỡ gánh xuống. Thằng Sáng chạy vào bếp uống nước ừng ực, con Mai chạy ra ôm chân cô:

- Má Hai về rồi! Hôm nay bán được nhiều hông má?

Cô ẵm nó lên, hôn lên má nó một cái:

- Hôm nay ít, mai nhiều. Mai mốt má bán đắt như bà Sáu luôn.

- Thiệt hông? - con Mai mắt sáng rỡ.

- Thiệt.

Má Chín hừ một tiếng, quay vào bếp, nhưng cô nghe bà lầm bầm với thằng Sáng:

- Má bây hôm nay lạ. Mọi bữa ế về là khóc, bữa nay còn cười được.

Cô mỉm cười một mình. Khóc thì được gì? Ở thời hiện đại, video nào của cô flop là cô ngồi phân tích từng giây xem người ta thoát ra ở phút thứ mấy. Thất bại mà không học được gì mới đáng khóc.

Tối đó, sau bữa cơm độn khoai, cô ngồi dưới gốc me với thằng Sáng, tay cầm một cành cây vẽ vẽ xuống đất. Cô vẽ phác cái bảng gỗ trong tưởng tượng: “Mắm Cô Hai”, dưới là tên từng loại mắm.

- Má vẽ gì vậy? - thằng Sáng tò mò.

- Vẽ tương lai, - cô đáp, mắt sáng lên. - Sáng nè, mai má đi tìm thầy đồ ở đầu xóm. Má nhờ thầy viết cho mình một cái bảng, đẹp hơn bảng bà Sáu.

- Rồi sao nữa má?

- Rồi má đặt tên cho từng hũ mắm. Hũ nào cũng có tên, có bảng, ai đi ngang cũng phải ngoái lại nhìn.

Thằng Sáng gật gù ra vẻ hiểu, rồi hỏi một câu làm cô sững người:

- Má ơi, sao hôm nay má khác quá vậy? Mọi bữa má toàn thở dài.

Cô khựng lại một giây. Phải rồi, cô Hai thật là người đàn bà góa chồng cam chịu, ngày ngày gánh mắm ế về rồi thở dài. Còn cô là Khánh Ly, đứa chưa bao giờ chịu thua một thuật toán nào của Facebook.

Cô xoa đầu thằng Sáng, cười:

- Tại má mới trúng gió xong, gió nó thổi bay cái thở dài đi rồi.

Thằng Sáng cười khanh khách, không hỏi nữa. Trẻ con dễ dỗ thiệt.

Đêm đó, cô nằm trên giường tre, nghe tiếng côn trùng rả rích ngoài vườn, trong đầu chạy một bảng tính: 6 ngày nữa là kỳ trả nợ đầu tiên, 5 đồng bạc. Hôm nay bán được vài xu lẻ. Cả gánh mắm bán hết veo thì thu được chừng 2 đồng bạc, nhưng còn phải trừ vốn tôm cá, muối, hũ và tiền ăn. Muốn đủ 5 đồng dành dụm, những buổi chợ còn lại phải bán gần sạch hàng, không thể chỉ đong vài thố như hôm nay.

Không có đường nào khác: phải làm cho mắm nhà mình “có tên có tuổi”. Bà Sáu có bảng gỗ thì mình cũng có bảng gỗ. Bà Sáu có slogan thì mình cũng có slogan, hay hơn.

Cô trở mình, mùi mắm tôm chua từ góc bếp thoang thoảng bay vào. Ngày mai, cô đi tìm thầy đồ.

Để coi, chợ huyện này sắp biết tay cô Hai.